Ali Fuat BAŞGİL

1893-1967

1893 yılında Bölükbaşıoğulları ailesinin ferdi olarak Çarşamba’da doğdu. Eğitim hayatına Çarşamba’da başladı ve ortaöğrenimine İstanbul’da devam etti. 1914 yılında eğitimine ara vererek orduya yazıldı ve dört yıl Kafkas Cephesinde görev yaptı. Yarıda bıraktığı ortaöğrenimini Paris Buffone Lisesi’nde tamamladı. Yüksek öğrenimine Grenoble Hukuk Fakültesi’nde devam etti ve Paris Hukuk Fakültesi’nde Boğazlar meselesi teziyle doktor oldu. Ayrıca Paris Siyasi İlimler Okulu ile Edebiyat Fakültesi diplomalarını da aldı. Lahey Devletler Hukuku Akademisi’nin derslerini takip ettikten sonra 1929 yılında yurda döndü.

Bir süre Maarif Vekaleti Yüksek Tedrisat umum müdür muavinliği yaptıktan sonra Ankara Hukuk Fakültesi sınavlarına girip doçent oldu. Buradan da anayasa hukuku derslerini vermek üzere İstanbul Üniversitesi’ne geçti ve Mülkiye’de dersler verdi. 1937’de anayasasını hazırladığı Hatay’ın bağımsızlığına dair Cenevre’de toplanan Milletler Cemiyeti Komisyonu’nda Türk heyetinin hukuk müşavirliğini yaptı. 1938-1942 yıllarında İstanbul Hukuk Fakültesi dekanlığı yaptı. 1939 yılında ordinaryüs profesör sıfatını kazandı. 1947 yılında Ahmet Emin Yalman ile Hür Fikirleri Yayma Cemiyeti’ni kurdu. 27 Mayıs 1960 İhtilâli’nde Millî Birlik Komitesi tarafından görevden uzaklaştırılan 147 öğretim üyesinden biri de Başgil’di. Daha sonra öğretim üyeleri çıkarılan kanunla görevlerine dönebilseler de Başgil bunu bir onur meselesi addedip kürsüsüne dönmedi, 1961 yılında emekliye ayrıldı.

Emekliliğinin ardından 15 Ekim 1961’de Adalet Partisi’nin Samsun listesinden bağımsız aday olarak senatör seçildi. Bu dönemde cumhurbaşkanlığına aday olsa da baskılar sonucu adaylıktan çekildi ve senatörlükten istifa etti. 1962’de Cenevre Üniversitesi’nde Türk Tarihi ve Dili Kürsüsü’nde görev yaptı. Tekrar meclise girişi 1965 seçimlerinde Adalet Partisi’nden milletvekili seçilmesiyle oldu. Bu dönemde Anayasa Komisyonu başkanlığını yaptı. 17 Nisan 1967’de vefat etti.

Başgil liberal dünya görüşü doğrultusunda eserler verdi. Din ve laiklik hakkında verdiği, daha sonra kitaplaştırılan konferanslar ile dikkat çekti. Devletin din alanından tamamen çekilerek isteyenlerin onu öğrenme, öğretme ve telkin hakkının hakiki hürriyetin gereği olduğunu savundu. Ona göre Diyanet, Evkaf’ı da içinde barındırarak özerkliğe kavuşturulmalıdır. Diyanet İşleri Reisliği kanunu tasarısı ve Avrupa’da 27 Mayıs 1960 İhtilâli ile ilgili yazdıkları büyük ilgi uyandırmış ve tartışma konusu oldu. Bu sebepten ötürü anayasa nizamını bozmak ve yabancı ülkelerde memleketin itibarını zedelemek suçlarından yargılandı. Başgil’in, Türk Yurdu, Sebilürreşad ve Türk Düşüncesi gibi dergilerde birçok yazısı yayımlandı.

Bazı Eserleri: Gençlerle Başbaşa, Din ve Laiklik, 27 Mayıs İhtilâli ve Sebepleri, Cihan Sulhu ve İnsan Hakları, Demokrasi ve Hürriyet, Türkçe Meselesi, İlmin Işığında Günün Meseleleri, Vatandaş Hürriyeti ve Bunun Teminatı, Demokrasi Yolunda